Umre Farz mı Sünnet mi? Mezheplerin Görüşü

Umre, Hanefî ve Mâlikî mezheplerine göre ömürde bir defa yapılması sünnet-i müekkede (kuvvetli sünnet), Şâfiî ve Hanbelî mezheplerine göre ise farz olan bir ibadettir. Bu yazıda dört mezhebin görüşlerini, dayandıkları âyet ve hadisleri, bir karşılaştırma tablosunu ve Diyanet İşleri Başkanlığı'nın yaklaşımını bulacaksınız. Konunun kısa cevabı ve pratik sonuçları için umre ömürde bir kez mi farzdır yazımıza bakabilirsiniz.

Dört mezhebe göre umrenin hükmü

Dört mezhep, umrenin faziletli bir ibadet olduğunda birleşir; ayrıldıkları nokta, gücü yeten Müslüman için bağlayıcı bir yükümlülük olup olmadığıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi ve Diyanet'in ilmihaline dayanan özet tablo şöyledir:

Tablodaki "tercih edilen görüş" ifadesi, bu iki mezhepte umreyi sünnet sayan ikinci bir görüşün de bulunduğunu gösterir. Mezhepler arasındaki bu fark, aynı delillerin farklı yorumlanmasından doğan meşru bir içtihat farkıdır.

Hükümdeki bu farka ek olarak umrenin rükün ve vacip sayımı da mezhebe göre değişir. Diyanet'in esas aldığı Hanefî mezhebine göre umrenin iki farzı vardır: ihrama girmek (şart) ve Kâbe'yi tavaf etmek (rükün); Safâ ile Merve arasında sa'y ve saçı tıraş ettirmek ya da kısaltmak vaciptir. Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinde ihram, tavaf, sa'y ve tıraş dört rükündür; Mâlikî mezhebinde ihram, tavaf ve sa'y rükün, tıraş vaciptir (Hac İlmihali). Umrenin genel çerçevesi için umre nedir sayfamıza bakabilirsiniz.

Umreyi sünnet sayan görüş: Hanefî ve Mâlikî mezhepleri

Hanefî ve Mâlikî mezhepleri umreyi, ömürde bir defa yapılması kuvvetle tavsiye edilen bir sünnet olarak görür. Bu görüşün başlıca dayanağı, Câbir b. Abdullah'tan nakledilen rivayettir: Hz. Peygamber'e (s.a.s.) umrenin vacip olup olmadığı sorulmuş, o da "Hayır, ama umre yapmanız daha faziletlidir" anlamında cevap vermiştir (Tirmizî, "Hac", 88). Bu rivayetin senedi hadis âlimlerince farklı değerlendirilmiştir.

Bu görüşteki âlimler, haccın farz kılındığı Âl-i İmrân 3/97. âyette yalnızca haccın anıldığına dikkat çeker. Bakara 2/196'daki "tamamlayın" emrini ise başlanmış bir hac veya umrenin yarıda bırakılmadan tamamlanması gerektiği şeklinde anlarlar. Hanefî âlimlerinden bir kısmı ise umreyi vitir namazı, kurban ve fıtır sadakası gibi vacip saymıştır. Hangi görüş esas alınırsa alınsın, adak olarak adanan umrenin yerine getirilmesi adayan kişi için bir yükümlülük hâline gelir; bunun şartlarını umrede adak ve nezir yazımızda anlattık.

Umreyi farz sayan görüş: Şâfiî ve Hanbelî mezhepleri

Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinde tercih edilen görüşe göre gücü yeten Müslümanın ömründe bir defa umre yapması farzdır. İmam Şâfiî ve Ahmed b. Hanbel, Bakara 2/196'daki "Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın" ifadesini, haccın yanında umrenin de yerine getirilmesini isteyen bir emir olarak anlamıştır.

Bu görüşün diğer dayanağı, Hz. Âişe'nin kadınlara cihad düşüp düşmediğini sorması üzerine Hz. Peygamber'in, onlar için içinde savaş bulunmayan bir cihadın, yani hac ve umrenin bulunduğunu bildirdiği rivayettir. Bu mezheplerde umrenin farz olma şartları haccınkine benzer tutulur; şartlar için hac ve umrenin farz olma şartları yazımıza bakabilirsiniz.

Diyanet İşleri Başkanlığı'nın yaklaşımı

Diyanet İşleri Başkanlığı, fetva ve yayınlarında Türkiye'de yaygın olan Hanefî mezhebini esas alır, diğer mezheplerin görüşlerini ise dipnot veya ek bilgi olarak verir. Başkanlığın İslam İlmihali'nde "Ömürde bir defa umre yapmak sünnettir" denir; aynı yerde Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinde umrenin farz olduğu not edilir. Hac ve Umre Hizmetleri Genel Müdürlüğü'nün Hac İlmihali'nde de ömürde bir defa umre yapmanın Hanefî ve Mâlikî mezheplerine göre müekked sünnet, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerine göre farz olduğu, bazı Hanefî âlimlerin ise umreyi vacip saydığı belirtilir.

Bu yaklaşım, Şâfiî mezhebini takip eden okurların kendi mezheplerine göre amel etmesini engellemez. Din İşleri Yüksek Kurulu da hac ve umre sorularında çoğu zaman önce Hanefî görüşünü, ardından diğer mezheplerin görüşlerini aktarır; örneğin başkası adına umreyle ilgili açıklamasında Hanefî, Mâlikî ve Şâfiî görüşlerini ayrı ayrı belirtir. Kişisel durumunuzla ilgili sorular için il veya ilçe müftülüğüne ya da Alo 190 hattına danışabilirsiniz.

Mezhep farkı pratikte neyi değiştirir?

Mezhep farkı umrenin yapılışını değiştirmez; ihrama girme (belirli yasakları üstlenerek ibadete başlama), tavaf, sa'y ve tıraş olup ihramdan çıkma adımları bütün mezheplerde aynıdır. Fark, esas olarak hükmün bağlayıcılığında ve bazı ayrıntı meselelerde ortaya çıkar:

• Yükümlülük: Hanefî ve Mâlikîlere göre umreyi hiç yapmayan farz terk etmiş olmaz; Şâfiî ve Hanbelîlere göre imkânı olduğu hâlde yapmayan, farz bir ibadeti eda etmemiş olur.
• Kadının yolculuğu: Diyanet'in ilmihaline göre Şâfiî mezhebinde kadın, farz olan hac ve umre için yanında mahremi olmadan güvenilir kadınlarla yola çıkabilir; nafile hac ve umrede bu ruhsat yoktur. Hanefî mezhebinde ise mahremsiz sefer mesafesi yolculuk caiz görülmez. Diyanet'in Hac İlmihali ise görüşleri aktardıktan sonra, can, mal ve namus güvenliği sağlandığı takdirde kadının yanında eşi veya mahremi bulunma şartı aranmadan hacca gidebileceği sonucuna varır; ayrıntılar umrede kadın için mahrem şartı yazımızda.
• Başkası adına umre: Din İşleri Yüksek Kurulu'na göre Şâfiî mezhebinde farz umreyi yapamadan vefat eden ya da yaşlılık, kronik hastalık gibi sebeplerle yapamayan kişi adına onun malından umre yaptırılır; Hanefî mezhebinde başkası adına umre yapmak ve sevabını bağışlamak caizdir.
• Tekrar umre: Mâlikîlerin çoğuna göre yılda birden fazla umre mekruh, diğer mezheplere göre caizdir; ayrıntılar umre yılda kaç defa yapılır yazımızda.

Hükmü ne olursa olsun umre, farz olan haccın yerine geçmez; hac dört mezhebe göre de gücü yeten Müslümana ömürde bir kez farzdır. Menasikin adım adım anlatımı için umre nasıl yapılır rehberimize, iki ibadetin farkları için hac ile umre arasındaki fark yazımıza bakabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Kaynaklar

1. 1.İslam İlmihali — Diyanet İşleri Başkanlığı
2. 2.Umre — TDV İslâm Ansiklopedisi
3. 3.Başkası Adına Umre Yapılabilir Mi? — Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu