Kâbe, Mültezem ve Hacerülesved: Ziyaret Adabı

Kâbe'nin çevresindeki Hacerülesved, Mültezem, Rüknü Yemânî, Hatîm ve Makam-ı İbrahim, tavaf sırasında her umre yolcusunun karşılaştığı özel noktalardır. Hacerülesved tavafın başlangıcıdır ve selamlanır, Mültezem dua yeridir, Makam-ı İbrahim'in arkasında tavaf namazı kılınır. Bu rehber her noktanın yerini, anlamını ve kalabalıkta nasıl ziyaret edileceğini anlatır; tavafın adım adım yapılışı için umre tavafı nasıl yapılır rehberimize bakabilirsiniz.

Kâbe'nin Bölümleri Nelerdir?

Kâbe, Mescid-i Haram'ın ortasında, TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre dıştan yaklaşık 10,70 × 12 metre tabanlı, 15 metre yüksekliğinde ve 1,25 metre duvar kalınlığında küp biçimli yapıdır ve Müslümanların kıblesidir; tavaf, Kâbe'nin etrafında yedi kez dönmektir. Tavaf sırasında dikkat edilen başlıca bölümler şunlardır:

• Hacerülesved: Tavafın başladığı ve bittiği köşedeki mübarek taş.
• Kâbe kapısı: Hacerülesved köşesine yakın, yerden yüksekte bulunan kapı.
• Mültezem: Hacerülesved ile Kâbe kapısı arasındaki duvar kısmı.
• Hatîm (Hicr-i İsmail): Kâbe'nin bir yanındaki, yarım daire şeklinde alçak duvarla çevrili alan.
• Mîzâb-ı Rahmet: Kâbe'nin damındaki suyu Hatîm'e akıtan oluk.
• Rüknü Yemânî: Yemen yönüne bakan köşe.
• Makam-ı İbrahim: Hz. İbrahim'in ayak izini taşıdığı kabul edilen, muhafaza içindeki taş.
• Kisve: Kâbe'yi örten, üzerinde ayetler işlenmiş siyah örtü.

Hacerülesved Nedir, Nasıl Selamlanır?

Hacerülesved, Kâbe'nin köşesine yerleştirilmiş, yerden yaklaşık 1,5 metre yükseklikte ve gümüş bir çerçeve içinde bulunan koyu renkli taştır; tavaf bu köşeden başlar ve yedinci şavt burada biter. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre taş, tarih boyunca parçalanmış ve bugün gümüş muhafaza içinde korunmaktadır. Hz. Ömer'in taşı öperken “Senin bir taş olduğunu biliyorum; Resûlullah'ın seni öptüğünü görmeseydim seni öpmezdim” dediği Buhârî ve Müslim'de rivayet edilir (Buhârî, Hac, 50); bu söz, saygının taşa değil sünnete bağlılığa dayandığını gösterir.

Hacerülesved'i selamlamaya istilam denir ve üç şekilde yapılır:

• Mümkünse taşı öpmek veya iki eli taşa koyup ellerin arasından öpmek.
• Taşa yaklaşılamıyorsa el ile dokunup elini öpmek.
• Kalabalıkta, en yaygın uygulama olarak, Hacerülesved'in hizasında durup elleri kaldırarak “Bismillâhi Allâhüekber” deyip avuç içlerini taşa doğru çevirerek selamlamak ve ellerini öpmek.

Taşı öpmek sünnettir; bunun için insanları itmek, ezmek veya kalabalıkta birine zarar vermek ise kesinlikle kaçınılması gereken bir davranıştır. Hacerülesved önündeki sıra görevlilerce düzenlenir; uzaktan istilam da sünneti yerine getirir.

Mültezem Neresidir, Nasıl Dua Edilir?

Mültezem, Hacerülesved köşesi ile Kâbe kapısı arasındaki yaklaşık 2 metrelik duvar kısmıdır; adı “sıkıca sarılınan yer” anlamına gelir. Diyanet'in Hac İlmihali, Mültezem'de dua edilmesine dayanak olarak Amr b. Şuayb rivayetini (Ebû Dâvûd, Menâsik, 55) gösterir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre burada dua etmek Hanefî, Mâlikî ve Hanbelî mezheplerinde müstehap, Şâfiî mezhebinde menduptur; Mültezem'in duaların kabul edildiği yer olduğunu bildiren rivayetleri ise Nevevî zayıf saymış, fezâilde bu tür rivayetlerle amele müsamaha gösterildiğini kaydetmiştir.

Mültezem özellikle veda tavafından sonra ziyaret edilir. Hac İlmihali bu uygulamanın "günümüzde izdiham nedeniyle pek mümkün olmamaktadır" diye belirtir; duvara ulaşılamadığında Mültezem'in karşısında durup ellerinizi açarak dua etmeniz yeterlidir. Mekke'den ayrılmadan önceki son tavafın yapılışını hacda veda tavafı rehberimizde anlattık; umrede de ayrılış öncesi benzer bir tavaf yapmak güzel görülür.

Rüknü Yemânî'de Ne Yapılır?

Rüknü Yemânî, Kâbe'nin Yemen yönüne bakan köşesidir ve tavafta Hacerülesved'den önceki son köşedir. Hanefî mezhebine göre bu köşeye mümkünse el ile dokunmak müstehaptır; ancak Hacerülesved'deki gibi öpülmez ve uzaktan el ile işaret edilmez. Kalabalık olduğunda dokunmadan geçmek hiçbir eksiklik doğurmaz.

Rüknü Yemânî ile Hacerülesved arasında, Bakara Suresi 201. ayetteki “Rabbenâ âtinâ fi'd-dünyâ haseneten ve fi'l-âhireti haseneten ve kınâ azâbe'n-nâr” duasını okumak yaygın bir uygulamadır; tavafta okunabilecek diğer dualar için umre duaları yazımıza bakabilirsiniz.

Hatîm ve Mîzâb-ı Rahmet

Hatîm (Hicr-i İsmail), Kâbe'nin altınoluğun bulunduğu kuzeybatı tarafında, yaklaşık 1,31 metre yüksekliğinde, yarım daire şeklindeki alçak bir duvarla çevrili alandır. Hicr Kâbe'den sayıldığı için dört mezhep tavafın Hatîm'in dışından yapılması gerektiğinde ittifak eder; Hanefî mezhebinde bu, tavafın vaciplerindendir. Hatîm'in içinden geçilerek yapılan şavtın iadesi gerekir; ayrıntı için din görevlisine danışın. Hatîm'e giriş zaman zaman görevlilerce düzenlenir ve kalabalık saatlerde kısıtlanabilir.

Mîzâb-ı Rahmet, Kâbe'nin damından Hatîm'e doğru uzanan altın kaplama oluktur. Hatîm içinde, oluğun altında namaz kılıp dua etmek ziyaretçilerin önem verdiği bir uygulamadır; ancak burası dar ve kalabalık olduğundan uzun süre kalmamak diğer ziyaretçilere saygının gereğidir.

Makam-ı İbrahim ve Tavaf Namazı

Makam-ı İbrahim, Hz. İbrahim'in Kâbe'yi inşa ederken üzerine çıktığı ve ayak izini taşıdığı kabul edilen taştır; bugün Kâbe kapısının karşısında cam ve metal bir muhafaza içindedir. Bakara Suresi 125. ayette “Makam-ı İbrahim'den kendinize bir namaz yeri edinin” buyrulur.

Her tavaftan sonra iki rekât tavaf namazı kılınır; bu namaz Hanefî mezhebine göre vacip, Şâfiî mezhebine göre sünnettir. Namazın ardından sa'ye geçilir (umre sa'yi nasıl yapılır). Namazı Makam-ı İbrahim'in arkasında kılmak faziletlidir, ancak kalabalıkta mescidin herhangi bir yerinde kılınması da geçerlidir. Hanefîlere göre güneşin doğuşu ve batışı gibi kerahat vakitlerinde tavaf namazı kılınmaz, vakit çıktıktan sonra kılınır.

Kalabalıkta Güvenli Ziyaret İçin Pratik Öneriler

Kâbe çevresinde güvenli ziyaretin temeli, doğru saati seçmek ve kalabalığı zorlamamaktır. Hacerülesved, Mültezem ve Hatîm, matafın en sıkışık noktalarıdır.

• Farz namazlardan hemen önce ve sonra mataf en kalabalık hâlindedir; kuşluk vakti ve gece geç saatler görece sakindir.
• Hacerülesved'e yaklaşmak istiyorsanız kalabalığın akış yönünde hareket edin, akıntıya karşı durmayın.
• Yaşlılar, hamileler ve çocuklarla birlikteyseniz Kâbe duvarına yakın iç halkadan uzak durun; tekerlekli sandalyeyle tavaf seçenekleri için yaşlılar için umre rehberimize bakın.
• Kaybolma ihtimaline karşı grubunuzla sabit bir buluşma noktası (kapı numarası) belirleyin.
• Değerli eşyanızı gövdeye yakın, kapalı bir çantada taşıyın.

Kâbe Çevresinde Dua ve Diğer Mekânlar

Kâbe'yi ilk gördüğünüz an, Mültezem, Hatîm ve Makam-ı İbrahim arkası, âlimlerin duanın kabulüne vesile olmasını umduğu yerler arasında sayılır. Bu yerlerin tamamını ve hangi anlarda dua edildiğini duanın kabul olduğu yerler yazımızda derledik. Tavaftan sonra zemzem içme adabı için umrede zemzem suyu rehberimize, Hira ve Sevr gibi şehirdeki diğer ziyaret noktaları için Mekke'de gezilecek yerler rehberimize bakabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Kaynaklar

1. 1.Hacerülesved — TDV İslâm Ansiklopedisi
2. 2.Mültezem — TDV İslâm Ansiklopedisi
3. 3.Kâbe — TDV İslâm Ansiklopedisi
4. 4.Hicr (Kâbe) — TDV İslâm Ansiklopedisi
5. 5.Hac İlmihali — Diyanet İşleri Başkanlığı Hac ve Umre Hizmetleri Genel Müdürlüğü